|
|
|
Miasto i Gmina |
|
|
Historia obszarów dzisiejszej gminy Nowa Sarzyna sięga czasów prehistorycznych. Porastała je wówczas dzika, niedostępna puszcza, nazwana później Sandomierską. Natomiast piaszczyste tereny nad brzegami Sanu zamieszkałe były już w okresie epipaleolitu (11000-7900 r. p.n.e.) przez koczowniczą ludność myśliwską, posługującą się głównie łukiem.
W okresie brązu omawiane tereny, zamieszkiwała ludność uznawana za Prasłowian związanych z tzw. grupą tarnobrzeską kultury łużyckiej.
Z okresu wpływów kultury rzymskiej pochodzą znalezione w Leżajsku monety, świadczące o przebiegających tędy szlakach i utrzymywaniu kontaktów handlowych.
W okresie tzw. wędrówki ludów tj. przemieszczania się Germanów, Hunów i Awarów, co miało miejsce od IV do VI w. n.e., nastąpił zastój w osadnictwie, a nawet opuszczanie przez ludność dolin Sanu. Znaczne ożywienie osadnictwa na terenie południowo-wschodnich krańców Puszczy Sandomierskiej nastąpiło dopiero w wiekach XIV i XV, kiedy to prawdopodobnie wodny szlak handlowy, jakim był wówczas San, przyciągał osadników z zamieszkałych już ziem: sandomierskiej, Śląska, Mazowsza oraz Wołoszczyzny.
Rdzennymi mieszkańcami tych terenów była wówczas ludność pochodzenia ruskiego, bowiem obszar puszczy był naturalną granicą pomiędzy Polską i Rusią, a co za tym idzie - przedmiotem licznych sporów i utarczek. Nie był to więc teren bezpieczny. W roku 1340 król Kazimierz Wielki przyłączył do Polski Ruś Halicką. Tereny puszczańskie stanowiły dobra królewskie należące do województwa ruskiego. Istniejące wcześniej i powstałe w ty m czasie osady, lokowane na prawie niemieckim miały charakter służebny.
Najstarszą miejscowością na terenie dzisiejszej gminy jest Sarzyna, lokowana w roku 1390, od roku 1433 dzierżawiona przez Spytka z Tarnowa i Jarosławia h. Leliwa, starostę generalnego ruskiego i wojewodę sandomierskiego, a następnie przez jego potomków. Wieś położona była w głębokiej puszczy, co miało niewątpliwy wpływ na zajęcia ludności - głównie użytkowano płody leśne, stopniowo wprowadzano uprawę wydartych puszczy pól. W roku 1565 na terenie ówczesnego przysiółka Sarzyny, a dzisiejszej Rudy Łańcuckiej rozpoczęto wytop żelaza z występujących tu obficie rud darniowych. W roku 1598 powstała w Sarzynie parafia rzymskokatolicka.
Rozległe obszary Puszczy Sandomierskiej, bogate we wszelkie dobra, m. in. w grubego zwierza, były terenem królewskich polowań. Dwukrotnie bywał tu Władysław Jagiełło.
Na przełomie XV i XVI wieku tereny starostwa stały się celem najazdów Mongołów. Najstraszniejszy z nich miał miejsce w 1524 roku, kiedy to Leżajski okoliczne miejscowości zostały zrównane z ziemią, starcy i dzieci potopieni w Sanie, zaś ludność zdolna do pracy wzięta do niewoli.
Starostwo nigdy prawdopodobnie nie podźwignęłoby się z upadku, gdyby nie osobista wizyta w tymże samym roku króla Zygmunta Starego, który licznymi przywilejami dla wielu miejscowości i zmianą lokalizacji Leżajska w miejsce łatwiejsze do obrony dał podwaliny pod odbudowę zniszczeń i rozwój ekonomiczny.
W 1623 roku miał miejsce kolejny atak Tatarów, zaś w latach 1655-1656 w okresie najazdu Szwedów, dwukrotnie przeszły tędy wojska Karola Gustawa. Podczas drugiego przemarszu doszło w okolicy Sarzyny do bitwy, w której licznie brali udział chłopi z tej i innych miejscowości, zadając Szwedom dotkliwe straty. W następnym tj. 1657 roku teren starostwa zaatakowały wojska węgierskie pod dowództwem Stefana Rakoczego, zaś w roku 1702 nastąpił ponowny najazd Szwedów. Wymienione konflikty zrujnowały gospodarkę i przyczyniły się do upadku Leżajska i starostwa.
W wyniku I rozbioru Polski omawiane tereny, znalazły się w rękach Austriaków, którzy prowadzili systematyczną politykę kolonizacyjną, wykupując ziemię od zubożałych Polaków. Powstały wówczas liczne kolonie niemieckie m. in. Konigsberg w WoliZarczyckiej, Niemcy w Łukowej.
W dwadzieścia trzy lata po pierwszym rozbiorze, Polska zniknęła z mapy Europy, w przekonaniu zaborców na zawsze. Poczęli więc na zagarniętych terenach inwestować. W roku 1900 oddali do użytku przebiegającą przez Sarzynę linię kolejową na trasie Rozwadów-Przeworsk. Granica pomiędzy zaborami austriackim i rosyjskim ciągnęła się wzdłuż Sanu, nie mającego w pobliżu Sarzyny i Leżajska stałego koryta. Galicyjska Państwowa Służba Budownictwa w celu ustalenia granicy rozpoczęła regulację Sanu. Do tej pracy zaangażowano młodego inżyniera polskiego... Władysława Sikorskiego. Przyszły generał i premier zamieszkał wraz z młodą małżonką w Leżajsku, a do pracy dowoziły go chłopskie furmanki.
I wojna światowa przyniosła wyzwolenie spod zaborów kosztem ogromnych strat. Wzdłuż granicy zaborów przebiegała główna linia frontu, tak więc położona nad Sanem Sarzyna znalazła się w centrum walk. W wyniku rozpoczętej 19 maja 1915 r. kilkudniowej bitwy wieś strawił ogromny pożar. Część ludności ewakuowano do pobliskich miejscowości
Po odzyskaniu niepodległości mieszkańcy Sarzyny, Leżajska i innych pobliskich miejscowości borykali się z wieloma trudnościami. Mało urodzajne ziemie nie wydawały dużych plonów, skromne dochody przynosiło rozpowszechnione podczas zaborów koszykarstwo. Ratunkiem dla tych okolic stała się decyzja podjęta w 1937 roku przez ówczesne Ministerstwo Spraw Wojskowych w sprawie budowy na terenach należących do wsi Sarzyna zakładów chemicznych, mających produkowaćnitrozwiązki. Fabryka to jeden z wielu zakładów przemysłowych, które powstały na terenie województw: kieleckiego, lubelskiego i rzeszowskiego w ramach Centralnego Okręgu Przemysłowego.
Inicjatorem i twórcą COP-u był ówczesny wiceminister inż. Edward Kwiatkowski, zaś celem odbudowa i rozbudowa potencjału ekonomicznego odrodzonego wówczas państwa. Idea COP-u niosła za sobą również znaczną poprawę warunków bytowania ludności poprzez zatrudnienie w powstających zakładach. Fabrykaw Sarzynie rosław bardzo szybkim tempie, zatrudniono tu wielu specjalistów przybyłych z całego kraju. W celu zabezpieczenia im dachu nad głową rozpoczęto budowę osiedla mieszkaniowego - zalążka dzisiejszego miasta.
W 1939 roku stały już budynki fabryczne, rozpoczął się montaż instalacji i aparatury chemicznej. Wojska okupanta wkroczyły do zakładu 13 września. Niemcy natychmiast zdemontowali i wywieźli w głąb Rzeszy wszystkie urządzenia. W pustych budynkach zorganizowali magazyn i centralną sortownię zdobytej broni i amunicji, zmuszając okoliczną ludność do pracy. Odmówienie pracy karane było śmiercią, czego przykładem jest fakt rozstrzelania z tego powodu pięciu mieszkańców Sarzyny. Po wkroczeniu okupanta w Sarzynie i Woli Zarczyckiej powstały oddziały Armii Krajowej, których celem było zdobywanie z magazynów broni i amunicji. W broń zdobytą w Sarzynie zaopatrywani byli m.in. uczestnicy Powstania Warszawskiego. W odwet za akcje partyzantów, Niemcy w dniu 23 czerwca 1943 roku dokonali pacyfikacji Woli Zarczyckiej. Rozstrzelali wówczas 76 osób, zaś 36 mieszkańców wsi wywieźli do obozów koncentracyjnych. Po wojnie Wola Zarczycka odznaczona została Krzyżem Grunwaldu, w miejscu egzekucji postawiono pomnik.
Okupacja oraz działania wojenne spowodowały na terenie fabryki ogromne straty. Zniszczeniu uległa elektrownia, budynki produkcyjne i mieszkalne, spaliło się 50 hałasu. 22 lipca 1944 roku, po ośmiogodzinnej bitwie do zakładu wkroczyli Rosjanie. Nie zastali tu broni i amunicji, gdyż ta została wcześniej przez Niemców wywieziona. Oczyszczaniem terenu fabryki z min i resztek amunicji zajęli się żołnierze Wojska Polskiego, następnie zarząd objęły Zakłady Chemiczne Boruta w Zgierzu - jeden z głównych przedwojennych udziałowców inwestycji.
Rozpoczął się okres intensywnej odbudowy zakładu i budowy dwóch osiedli mieszkaniowych. Pierwszym samodzielnym dyrektorem fabryki został p. mgr inż. Stanisław Opałko.
Równocześnie z zakładami rosły osiedla mieszkaniowe; oprócz domów mieszkalnych powstawała infrastruktura - wszystko co potrzebne było do życia mieszkańców: sklepy, przedszkola, żłobek, przychodnie, szkoły, obiekty sportowe i kulturalne. Prawa miejskie osiedla otrzymały 1 stycznia 1973 roku. Miasto o nazwie Nowa Sarzyna stało się centralnym ośrodkiem gminy. W roku 1976 w wyniku reformy administracyjnej do terenu miasta i gminy dołączono sołectwa Łętownia i Wola Zarczycka. W latach siedemdziesiątych i w początkach osiemdziesiątych miasto rozwijało się intensywnie. Dowodem tego jest wyróżnienie w 1984 roku w konkursie Mistrz Gospodarności i nagroda w wysokości 4,5 min zł, co stanowiło wówczas kwotę niebagatelną. "Motorem" rozwoju miasta i głównym inwestorem wielu przedsięwzięć były oczywiście zakłady chemiczne. W trosce o zdrowie mieszkańców i o zachowanie w stanie nienaruszonym zasobów naturalnych zakłady wybudowały nowoczesną biologiczną oczyszczalnię, gdzie ścieki przemysłowe oczyszczane są osadem czynnym, dla którego pożywkę stanowią ścieki komunalne. Daje to obopólne korzyści, gdyż oczyszczalnia służy również miastu i okolicznym miejscowościom.
Więź pomiędzy miastem, które powstało dzięki zakładom, a zakładami, które swój rozwój zawdzięczają m.in. pracownikom, będącym mieszkańcami miasta jest nierozerwalna. Nowa Sarzyna zawsze kojarzyć się będzie z Zakładami Chemicznymi "Organika-Sarzyna".
opracowanie: Grażyna Wadas
|
|
|
Miasto i Gmina 
